Gasteizen hasi zen All in da house, Ekaitz in da house garai hartan, baina azken urteetan Euskal Herri osoan zehar egin izan dira kanporaketak. Joan den larunbatean izan zen finala Gasteizko Gaztetxean, eta aitzakia hori baliatuta, All in da houseko kide diren Ekaitz Samaniego eta Markel Yollerrekin bildu gara, freestylearen kontzeptura gerturatzeko.
Zuek nola sartu zineten freestylearen mundura?
Ekaitz Samaniego: Nire kasuan, duela hamabost bat urte, Aritz Sound Systemek mugitu zituen Euskal Herrian zehar bertso-hop ikuskizunak, 121 Crew taldekoekin batera, Rufo, Endika LaÒe, Maixa, Iñaki Viñaspre, Xabier Silveira... eta hor hasi ginen bertsolariak sartzen rapeatzera.
Markel Yoller: Nik pertsonalki rapa asko entzun dut eta gustatzen zait, baina bertso mundutik nator. Hor hasi nintzen pixka bat egiten, Iker Pastor eta Iñaki Viñaspre bezalako pertsonaiez inguratuta. Bertso juergaren batean edo rapeatzen hasi, gustatu, eta ahal nuela ikusi nuen.
Biek daukazue lotura bertso munduarekin. Ohikoa da hori euskarazko freestylean?
E.S.: Behintzat In da housera animatu izan den jende asko bai dela bertso mundutik etorritakoa. Gero estilo oso desberdinak daude, agian batek nahiz eta bertsotik etorri rap estiloan edo kantatzen du, beste batek rap erritmoan, baina bertsolariago. Freestylea denez, bakoitzak bere moduan. Nik uste agian jendea animatzen dela askotan oinarri hori baduelako, ibilia delako jendaurrean gaiei erantzuten eta inprobisatzen.
"Bertsoetatik eramandako euskarriek mugatu izan naute guztiz freestylean askatzeko"
Eta zein alde dago bertsoak egitetik rapa inprobisatzera?
M.Y.: Oinarriaz gain, instrumentalaz edo baseaz gain, sortzeko modua edo sortzeko dituzun arauak dira ezberdintasun nagusia. Bertsolaritzan badago neurri bat, arau batzuk errimari dagokionez, silaba kopuruari dagokionez, doinuari dagokionez, eta rapean edo freestylean ez dira arau horiek existitzen. Ez dakit askeagoa esatea zuzena den, baina bai beste modu batean sortu daitekeela.
E.S.: Bertsotik ez datorren jendeak esan izan du guk errima biltegia hor daukagula, edo ideiak egituratzeko hainbat euskarritxo. Baina nik uste batzuetan izan daitezkeela gehiegi ixten zaituzten euskarriak, eta freestyleak asko eskertzen duela momentuko jarioa, ateratzen uztea ideiei, barruan daramazunari. Batzuetan sentitu izan dut bertsoetatik eramandako euskarri horiek mugatu izan nautela, guztiz freestylean askatzeko.
Bertsoetan bukaera pentsatu ohi da, eta badirudi freestylean, duen erritmo eta abiadurarekin, egiturak berak ez dizula uzten hala egiten.
M.Y.: Bai. Bada kontzeptu bat oso raperoa, flow-arena. Nahiz eta definitzen zaila izan, uste dut bertsolaritzari falta zaiola flow hori, antza gehiago edukitzeko freestylearekin. Bertsoa oso karratua izan behar da, oso zuzena teorikoki, txapelketa batean adibidez egokia izateko. Freestyleatzeko momentuan mugatu egiten zaitu errima oso zehatzak edo ahalik eta osoenak egiten saiatzeak. Silabak koadratzea, lerroka errima bat jartzea, jarri beharrean bi lerro errimatu gabe eta gero bost errima hurrengo lerroan. Orduan flow edo soltura hori ez dago.
E.S.: Nik batzuetan sentitu izan dut, errimatuta ere, freestylean ez baduzu flow hori, mezua ez dela hain indartsu iristen. Eta gero badagoela jendea ez duena hainbesteko tendentzia errimaren menpe egotera, baina nola jarrera politarekin eta flowarekin egiten duten, niri iruditzen zait mezua hobeto iristen dela. Oso lotuta dago askatasun sentsazio hori ere ematearekin.
Eta bertsoek ezin dute hori eduki? Txapelketak agian baldintzatu du zuzentasun hori, baina bertsoak, Araban bereziki, eduki izan du izaera makarra.
M.Y.: Badakigu Arabako bertsolaritza zein makarra edo transgresorea izan daitekeen formatu askotan. Baina egiteko modua, bertsoa bera, horrelakoa da, nik sentsazio hori daukat.
E.S.: Bai, txapelketaren ideia horretatik ateratzea da kontua. Edo agian txapelketek ere arnas hori hartu beharko lukete, ez dakit. Baina egia da asko eskertzen dela bertsolari batek, bertsoa osatu eta komunikatzeaz aparte, erraztasun sentsazio hori sortzea, piszinara salto egitearen sentsazio hori. Eta agian horretan dago zailtasuna, bertsoan bi gauza horiek ezkondu ahal izatea. Akaso txapelketak eramaten zaitu tentsio puntu batera, gauzak modu batzuetan egin nahi izatera, eta hori pixka bat kentzen dio. Uste dut txapelketatik kanpo askotan ikusten dela jendea bertsotan, jolasetik-eta konektatzen duena.
"Ez dago denborarik, eta barruan daramazuna irtengo da, ezin duzu gehiegi kontrolatu"
Zuek freestylean gozatzen duzue askatasun hori? Flowa ona izan daiteke, jarraitzen baldin baduzu, baina agian bertsoaren karratutasuna ere izan daiteke babesgune bat?
M.Y.: Bai. Horregatik uste dut direla desberdinak bertsolaritza eta freestylea, batean askatasun horretaz gozatu eta baliatzen zarelako sortzeko, disfrutatzeko eta zure mezua helarazteko. Bestean berdina egin dezakezu, baina karratutasun edo formatu horretatik.
Zer gertatzen da zuen buruan freestylean zaudetenean? Zein da prozesu mentala?
E.S.: Berezia da nola egin behar duzun salto basera, eta hasi, eta gainera erritmo horretan. Egiten ari zarela pentsatzen egon beharrean, egiten zaude. Eta hori oso gozagarria da batzuetan. Hor zaude eta benga, animatzen naiz, iritsi zait txanda, hasi da basea, eta pun, salto egiten duzu. Nik bertsoa ere gozatzen dut gehiago, eta bertso politagoak ateratzen dira, ez dudanean nerbio puntu hori, etengabe neurtuko dela esaten ari naizena. Txapelketatik kanpo adibidez, gehiago gozatzen dut zentzu horretan.
M.Y.: Egia da In da house bezalako formatuek influentzia asko daukatela bertsolaritzatik. Gaiak askotan izaten dira ofizioak, bertsotan bezala, elkarrizketak egoten dira beste raperoekin, ez da zuk bakarrik minutu bat botatzea. Kasu horietan bai buruak jotzen didala pixka bat bertsolari bezala pentsatzera. Normalean adosten dugu patroi bat edo bi abestuko dugula bakoitzak, basearen loop bat edo bi, eta elkarrizketa bat egiten da. Hor zuk badakizu amaiera hori non dagoen, eta bai komeni dela edukitzea zerbait pentsatua bukatzeko. Baina bertsotan askotan ahaztu egiten zait bukaera, eta hemen are gehiago. Saiatzen naiz gehiago pentsatzen edukian, eta gero joango dira errimak ateratzen.
Ez duzue hainbeste pentsatzen kantatzen duzuena?
M.Y.: Asko eramaten zaitu dibagatzera. Hasten zara zerbaiti buruz hitz egiten, gogorarazten dizu beste bat, eta agian ez zen esan nahi zenuena, baina jotzen duzu hortik momentu horretan. Bakoitzak bere buruko bakarrizketan daukan prozesu hori altuan sortzera pasatzen da.
E.S.: Bertsotan ere zuretik kantatzen duzu, gai bakoitzean pentsatua daramazun edukitik edo zure posizionamendutik. Baina freestyleak erabat jartzen zaitu horretan. Ez dago denbora gehiegi, eta barruan daramazuna irtengo da, ezingo duzu egon gehiegi kontrolatzen. Zentzu onean diot, momentuan pin-pan, etortzen ari zaizuna. Hala ere, lotsa pixka bat ematen du freestyleari buruz gehiegi hitz egiteak, edo formatuari buruz teorizatzeak, eta nahiko nioke aitortza egin astero parkeetan, lagun artean era askean gelditzen den jendeari; horiek dira freestylearen oinarria. Ni behintzat ez naiz sentitzen Euskal Herriko freestylearen bozeramaile.
Formatua aipatuta, zuek hautu kontziente bat egin duzue rap munduan ohikoak diren oilar borroka [batalla de gallos] eta halakoetatik aldentzeko.
M.Y.: Bai, guztiz. Bertsolaritzaren influentziagatik agian, baina askotan bilatzen dugu kolaboratiboagoa izatea, elkarren aurkakoa baino. Hori da ezagutzen duguna, Euskal Herrian horrela inprobisatu da betidanik, nahiz eta izan ofizio ariketetan, elkar zirikatzeko edo elkarrekin jolasteko. Batailetatik aldentzea oso hautu naturala izan da sorreratik. Gainera presoen alde eta kartzelen aurkako helburu politiko batekin ez dator bat besteen gainetik geratzea edo iraintzea.
E.S.: Nik uste jendeak eskertu duela hori dezente, bai publikoan eta bai eszenatokian. Eta kantatzera animatzen garen batzuk ez ginatekeela animatuko beste rollo horretan balitz, uste dut ez digula aportatzen, edo ez ginatekeela gustura egongo.
"Bakoitzaren buruko bakarrizketa prozesua altuan sortzera pasatzen da"
Helburu politikoa aipatu duzue, hasieratik izan du hori In da housek. Nola azalduko zenukete?
E.S.: Beno, nondik datorren azaltzeko, kasu honetan ni preso nengoela, inguruko espazioetan nire askatasuna eskatzetik sortu zen, eta irtendakoan preso guztietara zabaldu zen. Taldean egiten genuen irakurketa, noski, preso politikoak gure herriaren errealitate bat direla eta jarraitu behar genuela preso politiko guztien askatasuna eskatzen. Horrek ere jartzen duelako mahai gainean gure herrian dagoen konpondu gabeko gatazka politikoa, eta beno, gure lagunak direlako eta hemen nahi ditugulako. Eta bestetik, kointziditu dugun pertsonok sakonki kuestionatzen dugu kartzela zapalketa espazio bezala, boterearen betikotzeko beste erreminta oso krudel bat delako. Eta horretaz ere mintzatu gara, kartzelekin egin litekeen kudeaketa onena litzatekeela kartzela guztiak ixtea, gizartean dauden gatazkak modu krudel horretan kudeatzea beharko ez duen gizarte bati begira.
Hamar urte da txapelketa sortu zela, zer nabarmenduko zenukete bilakaeraz?
M.Y.: Nik azpimarratuko nuke izan dela puntazo bat euskaraz egiten den sorkuntzari begira, batez ere. Euskaraz baditugu musikariak, bertsolariak, kantautoreak, baina rapero gutxi egon dira. Eta hasieratik gainera hemen Araban eta Gasteizen egon da rap mugimendu potente bat, eta nik uste dut horren erakusle ere badela. Gainera, lehen batailekin komentatu dugunarekin lotuta, euskaraz egiten den Freestylea hau da. Ez dago eredu bat zeinetan batallatzen den eta iraintzen den, eta beste eredu bat zeinetan egiten dugun hau. Euskal freestylea horrelakoa da. Momentu honetan ez dago beste eredurik, euskaldunok horrela sortu dugulako.
Zenbat nabaritzen da bertsotik zatozen edo rapetik zatozen? Badago jendea rap hutsetik datorrena?
M.Y.: Badago, baina nik botatzen dut faltan rap hutsetik datorren freestyler gehiago, beste estilo bat ekarri dezakeena, zerbait ezberdina, edo kantatuagoa abestu dezakeen jendea. Askotan hizkuntza arazo bat da, ze berez rapero asko dago hemen, Gasteizen eta Euskal Herrian, rapeatzen dutenak, freestylea egiten dutenak, baina euskaraz egitera animatzen edo ausartzen ez direnak oraindik. Eta horregatik bertsolariz betetzen da, edo bertsolariak daude lan hori egiteko prest, nahiz eta haiek ez pentsa raperoak direnik. Euskaraz delako, eta erraztasun hori daukatelako, benetan rapero hutsak direnek momentu honetan oraindik ez daukatena.
E.S.:Nik nabaritu dut freestylearekin, bertsolaritzako euskarriekin etorri edo ez, sortu behar dela askatasun eta erosotasun giro bat, eta nik uste saiatzen garela lantzen. Deitzen dugunean urte hasieran proposatzeko jendeari parte hartzea, saiatzen gara transmititzen hori, zainketa egotea saioetan. Ze azkenean ari zara eskatzen jendeari piszinara salto egitea, akaso ordura arte probatu ez duen formatu batean, edo probatu ez duen hizkuntza batean. Eta oso inportantea da lagunekin salto egitea piszinara, bestela… Uste dut hortik dagoela lantzen jarraitu beharreko klabe bat.
Nola bizi duzue jauzi hori?
M.Y.: Nik uste dut entrenatzen dela burua, ohitzen zara jauzi egitera, behin eta berriro egin ondoren, guztia bezala. Erraztasun gehiago edo gutxiago izango ditugu, kostatuko zaigu gehiago edo gutxiago, baina behin eta berriro eginez gero eta erosoago, seguruago eta lasaiago sentituko zara.
E.S.: Eta probatu duen jende gehiena gero berriro animatu izan da, pixka bat sentitu duelako badela lekua, estilo desberdinak berdin gozatzen eta baloratzen direla, eta erabateko ulerkortasuna dagoela. Bakoitzak, zaildua izan edo ez, onartzea freestylean gaudela, eta egunak eta egunak daudela, eta ez goazela horra ezer demostratzera, baizik eta performance polit bat egitera, hausnartzera, saiatzera, eta komunikazio une polit bat sortzera publikoarekin.
Eta jendeari gustatu zaio, ez? Itxuraz naturalki joan da hazten, Gasteiztik hasita, orain Euskal Herrira zabaltzen…
M.Y.: Bai. Eta bide horretan gaztetxeen elkarlana eta laguntza ezinbestekoak izan dira saioak aurrera eramateko, eskertu nahiko genieke. Eta parte hartzera animatu den jendearen aniztasuna, jende hasiberria, jende ibiliagoa, bertsolariak, raperoak, adin aldetik, genero aldetik ere. Nahiz eta orokorrean emakume gutxiagok parte hartzen duten, saiatzen gara aniztasun hori mantentzen, eta jende guztia eroso egoteko lan egiten dugu.
E.S.: Eta hemen planteatu ditugun gauzekin grina piztu bazaio norbaiti probatzeko, edo gerturatzeko saioak ikustera, edo parte hartzeko saioetan, ba guztiz irekita dituela ateak.