Mahats bilketaren festarako prestakizunetan dela, herriarekiko atxikimenduaz, Timón de Atenas eta Guitón Onofre bezalako lanez, sare sozialetako kritiken kudeaketaz eta 27ko Belaunaldiari buruz esku artean duen proiektu berriaz hitz egin du ALEArekin.
Hemezortzi urteren ondoren, nola heldu diozu pregoilari izateko erronkari?
Batez ere ilusio handiz eta gogo handiz. Lehenengo aldia da leku berean bi aldiz pregoia egiteko pribilegioa dudana. Eta errepikatzeak ilusioa egiten dit. Herrimina eta kezka apur bat ere sortzen dizkit. Alegia, pregoi hura ondo egon bazen, orain gutxienez berdin edo hobeto egon beharko luke. Ikusiko dugu... Egoera oso desberdina da, jakina. Baina tira, pozik eta alai helduko diot.
Zein oroitzapen dituzu Kripanen?
Kripanen denbora gutxi igaro dut. Kontua da nire amona, aitaren aldetik, bertan jaio zela, eta birraitona-amonak... Familia lotura sakona eta luzea daukat Kripanekin, baina ni oso gutxitan joan naiz. Udaran joaten nintzen aitarekin bisitan, familia ikustera, eta egun oso politak igarotzen genituen bertan. Bera bere kuadrillarekin, ni nire lehengusinekin herriaz gozatzen, kalexka haietan jolasean, etxeetako eskaileretan gora eta behera. Dena zen festa, dena alaitasuna eta, batez ere, familiarekin lotura. Horietako asko jada ez daude, baina beste batzuk bai. Horregatik, Kripan bisitatzea gaur egunera eta iraganera bidaia egitea da, zirraraz betea.
Zergatik da berezia mahats bilketaren festa?
Eskualde horretarako, eta ausartuko nintzateke esaten lurralde osorako dela berezia. Mahats bilketak gizakiok jasaten ditugun eta elkarrekin bizi ditugun ziklo naturalak gogoratzen dizkigu. Fruitu bilketa garai honek lotzen gaitu iraganean lanak egin zituztenekin eta etortzekoa denarekin. Gure aitona-amonez hitz egiten digu, baina baita gure ilobez ere. Orain iloba bat dut eta bertan ikusten dut zaindu behar den fruitu berri hori, gizarte hobea eraikitzeko. Bizi dugun igarotze azkar hau gure ondorengoengan mantentzen da. Niretzat, fruitua biltzea baino askoz gehiago da: giza izaeraren betiereko itzulerarekin du zerikusia.
Eta pregoian zer azpimarratu nahiko zenuke? Arrastoren bat emango diguzu?
Pregoian, bistan denez, herriarekin dudan loturaz hitz egingo dut. Eta ondoren, nekatuegi dagoen sektorearen krisiaz hitz egin beharra dago. Egun hauetan gertatutako ezbehar izugarri bat ere bada; Lantziegon nekazari bat hil da, eta gauza batzuk ezin dira albo batera utzi. Festaren barruan, tarte bat utzi behar zaie hain alaiak ez diren gertakari hauei. Jai giroaren eta bizi den une zail honen aipamenaren arteko oreka zail hori bilatzen saiatuko naiz.
"Pregoilari gisa, festa giroaren eta eskualdeak bizi duen une zailaren arteko oreka bilatzen saiatuko naiz"
Bien bitartean, 'La Risa en Verso' lanarekin zabiltza Kordoban...
Bai, urte batzuk daramatzagu errezitaldi honekin. Gaztelaniazko literatura umoristikoko poemekin jendeak tarte dibertigarri bat igaro dezan saiatzen gara.
Nola egiten dute bat poesiak eta umoreak?
Nire pertsona umoreari lotuta egon da betidanik. Poesia ere asko maite dut eta hainbat errezitaldi egin ditut. Baina egun batean biak uztartzeko aukera bururatu zitzaigun. Poesia, tradizioz tonu serio eta sakonago bati lotua dagoena, hegan jarri eta barrea eragitea. Luis Santana baritonoak abesten dituen abestiak eta nik errezitatzen ditudan poemak uztartu ditugu, guztiak umorearen bidetik gidatuta. Eta oso ondo doakigu. Jendeak oso ondo pasatzen du eta guk ere bai.
'Timón de Atenas' lanarekin ere jarraitzen duzu, ezta?
Bai, bai. Udan estreinatu zen, Meridan, eta abendura arte jarraituko dugu, bira ez oso luze batean. Filantropiaz eta misantropiaz hitz egiten du. Erabateko filantropiatik eta gizateriarekiko maitasun neurgaitz batetik bidaiatzen duen gizona da protagonista, inguratzen duten guztiei laguntzeko gogo amaigabearekin, porrot egin arte, orduan inork laguntzen ez diola ikusten duen arte. Horrek muturreraino eramaten du eta misantropo bihurtzen da. Shakespeareren lan honek hausnarketa bat egiten du eskuzabaltasun neurgaitzak izan ditzakeen kalteei buruz, tonu tragiko eta satirikoan.
'Guitón Onofre'-rekin igaro zinen Gasteiztik, ustelkeriaz hitz egiten duen obrarekin.
Tradizio pikareskoko pertsonaia da Onofre, eta, beraz, bizirauteko delituak egin beharraz hitz egiten du: lapurtu, engainatu, iruzur egin... Gertatzen dena da obran aldaketa garrantzitsu bat dagoela, Onofrek jada delitua egiteko beharrik ez duen unetik aurrera ere egiten jarraitzen duelako. Hor ustelkeriaren muga igarotzen du. Tarte handia dago bizirautetik ustelkeriara. Pertsonaiak barruan dugun hausnarketa horretara eramaten gaitu. Oso lan dibertigarriak dira, eta hausnartzeko karga handia dute.
Oso maiz itzultzen zara klasikoetara, ezta?
Bai, itzuli baino gehiago, bertan instalatuta nago. Iruditzen zait bai greziar eta erromatar filosofoak, zein ondorengo idazleak gure gaur egungo egoeraz ari zaizkigula etengabe. Horregatik dira klasikoak. Shakespeare edo Cervantes behin eta berriz irakurtzea bihotzera eta gure kontzientziaren esentziara egindako bisita da. Ez dira inoiz modaz pasatzen, gizakiok ez garelako hainbeste aldatzen.
Urte oparoa daramazu: Almagroko Corral de Comedias saria, Meridako emanaldiak, klasikoak biran...
Oso urte interesgarria eta mugitua izan da, baina aitortzen dut oso nekatuta nagoela. Lo orduak falta izan zaizkit eta kilometro batzuk soberan izan ditut, baina berriro egin beharko banu, egingo nuke.
Eta, nola ez, clownarekin jarraitzen duzu. Zure aulkia eta eskailerarekin.
Bai, bai. Nire esentziaren parte delako, oso ondo pasatzen dudalako eta ikasten jarraitzen dudalako. Pailazoa ez dut utziko nire adinak eragozten didan arte, eta uste dut hori oraindik urrun dagoela. Pailazoa izatea da gehien gustatzen zaidana.
Nola aldatu da pailazoa urte hauetan? 1990eko hamarkada amaieran telebistan ezagun egin zenetik...
Pailazoa ni aldatu naizen neurrian aldatu da. Urteekin pailazo horrek hausnarketa gehiago egiten ditu eta lasaiagoa bihurtu da. Dagoeneko ez da hogei urteko pailazo hura. Beste modu batera mugitzen da, erantzunak desberdinak dira, ez da horren inuzentea eta kritikoagoa da. Pertsonaia bat da, norbere irudimenetik eta mundua ikusteko modutik jaiotzen dena. Beraz, nirekin aldatuz joan da urteekin.
Eta publikoa aldatu al da denborarekin? Atentzioa bereganatzea zailagoa al da?
Ez dut desberdintasunik igarri. Antzokietara hurbiltzen den jendeak badaki zertara doan. Ez daude TikTok-en edo sare sozialetan bilatzen dena bilatzen. Lasai eseri eta euren denbora eskatzen duen zerbait entzuteko edo ikusteko gogoa dute.
Besteak beste, Palestina edo Saharan izan zara pailazoarekin Mugarik Gabeko Pailazoak erakundean. Zerk bultzatu zintuen parte hartzera?
Bada... nolabait laguntzeak. Ez ditut hotsandiko hitzak bota nahi, baina uste dut mundua aldatzea posible dela. Gertatzen dena da bakoitzak bere lekutik oso gutxi egin dezakeela. Pailazo gisa egin dezakedan gutxi hori da erakundera batzera eraman ninduena: laguntzeko gogo hori, nekien hori besteen zerbitzura jartzea. Eta tira, egoera txarrean dagoen norbaiten aldartea aldatu badaiteke momentu batez, batez ere haurrena, beti da merezi duen zerbait.
"Gauzak ez dira hainbeste aldatu. 27ko Belaunaldikoek egungo diskurtsoen arriskuez ohartaraziko ligukete"
Nola bizi duzu aktibismoa? Gehiago kostatzen al da gaur egun jendaurrean adieraztea? Joan den astean 24H-n eskaini zenuen elkarrizketa baten harira jasotakoak jasota, kezkatzekoa al da?
Gure bizitzan sare sozialak sartzearekin batera, oso erraza da frankotiratzaileek apuntatu eta tiro egitea, eta zuk ez dakizu kolpeak nondik datozen, ez duzulako inor ezagutzen, pertsona bakoitza ezizen baten atzean dagoelako. Horrek deserosoagoa egiten du kontua. Eta horren aurrean nik sare sozialak utzi nituen. Jakina, badakit hitz egiten dudanean erantzun bat jasoko dudala, eta sare sozialik izan gabe ere heltzen zaizkit arrastoak, baina ez diot iritzia emateari utziko, irain edo mehatxu uholde hori albo batera uztea nahiago dut, ezin diodalako erantzun eta ez dudalako nahi uholde horrek nire iritzia emateko nahia oztopatzea. Eskubidea dut iritzia emateko eta eskubidea dut oker egoteko.
1927ko Belaunaldiari buruzko proiektu bat duzu esku artean mendeurrenerako, ezta?
Lanean ari gara, eta ikusiko dugu zertan geratzen den. Asmoa da hurrengo urte erdialderako prest egotea. Baina 27ko Belaunaldiko poeta kanonikoei lotuta baino, batez ere horren ezagunak ez diren garaiko umoristei lotuta: Miguel Mihura, Enrique Jardiel Poncela, Antonio Lara Tono... Eta nolabait haiek Cervantesekin lotuta.
Belaunaldi horrek burua altxatuko balu, zer esango luke egungo egoeraz?
Uste dut ez garela hainbeste aldatu, egia esan. Zikloak bizi ditugu. Orain, agian, Gerra Zibilaren aurreko uneekin lotura duten ezaugarriak dituen ziklo batean gaude, eskuineko eta muturreko ideiak gorantz doazen heinean. Baina entzuten diren gauza batzuk lehendik irakurritakoak dira. Noski, ez da egoera bera, baina ohartarazpena egingo ziguten ziurrenik orduko intelektualek: "Kontuz, leku horietatik datozen haizeak arriskutsuak dira eta". Atzerritarrenganako gorroto dei hauek eta antzerako diskurtsoak arrikutsuak dira, eta ziurrenik abisua emango ligukete.