Argazkia.eus azken lehiaketan Araba mailan gailendu da Ivan Martin Suarez (Bonn, Alemania, 1969) argazkilaria, Juan Diaz de Garayo Sacamantecasen inguruko Dark proiektuarekin. Orotone izeneko prozesu zaharra berreskuratu du Martinek, hiltzaile ezagunaren garaian erabiltzen zen argazkilaritza mota XXI. mendera ekarri nahian. Argazkilaritzan "lengoaia propioa" lortzen ahalegindu da, mugimendua duten irudi indartsu eta misterio kutsukoekin.
Nola iritsi zinen argazkilaritzara?
Txikitatik daukadan grina da. Aita ere zaletua zen, eta etxean argazkilaritza laborategia zeukan. Garai horretan Alemanian bizi ginen, baina zortzi urte nituenean Espainiara bueltatu ginen. Orduan berak zaletasuna utzi zuen, lanagatik, eta hemen oso garestia zelako. Hortaz, laborategia hor geratu zen, ganbaran. Soldaduska egiten ari nintzenean erosi nuen nire lehen argazki kamera, eta bidaietan beti kameraren bat eskatzen nuen maileguan. Lehen reflex kamera erostean, konturatu nintzen hori maneiatzen ikasi behar nuela, eta izena eman nuen Gasteizko gizarte etxeetan egiten zituzten ikastaroetan. Komun txiki batean laborategia sartu eta zuri-beltzeko kopiak egiten hasi nintzen. Gero, argazkilaritza digitalera jauzi egin nuen, eta 2008an Alavavisión elkartean ibili nintzen.
Ondoren, beste elkarte batean ibili zinen…
Bai, Josetxu Silgok Gasteiz Atelier kolektiboa egitea proposatu zigun niri eta Javier Diezi. Elkartea oso lotuta egon da antzinako argazkilaritza prozesuekin, bai eta Gasteizi lotuta ere. Lanagatik hainbat urte geldituta egon ostean, 2022an Silgok proposatu zidan beste proiektu batean sartzea. World Press Photoren 20. urteurrenarekin, hiru proiektu atera ziren. Etorri zitzaidan beste behin burura Gasteizko historia beltza lantzeko ideia. Erakusketaren ostean, horrekin hasi nintzen. Duela hainbat urte Arte eta Lanbide eskolan bi ikasturte eginak nituen, eta orduan berreskuratu nuen proiektu hau lantzeko ideia. Orain, azkenik, berreskuratu dut.
"Oso gustura nago argazkilaritza zaharrarekin, bai eta paisaiekin ere"
Honek guztiak testuinguru asko behar du. Nola izan zen dokumentatzeko prozesua?
Lehenik, sare sozialen bidez hasi nintzen arakatzen, eta ikusi nuen 2018an film bat egiteko proiektu bat egon zela. Gero, gaiaren bueltan dauden liburuak irakurri nituen, bai eta garaiko dokumentazioa ere. Oso dokumentatua dagoen kasua da. Jakina denez, Sacamantecasena Jack the Ripper baino aurretik izan zen, eta hilketa gehiago egin zituen, gainera. Abantaila da asko ikertu zela. Garai horretan uste zen pertsona baten fisionomiak lotura izan ahal zuela krimenarekiko joerarekin, eta [Jose Maria] Esquerdo izeneko doktore batek Madrilera eraman nahi izan zuen, ikertzeko, baina azkenean hiltzailea hemen exekutatu zuten.
Zertan jarri duzu arreta?
Pertsonaia bera baino, pertsona horren eraldaketa izan da gehien interesatu zaidana. Nola lasai asko eta nahiko zoriontsu bizi den pertsona arrunt batek horretara jotzen duen. Diaz de Garayo oso jatorri xumekoa zen; lanean hasi zen, ezkondu, seme alabak izan... are, bere auzokideak, bideetan ibiltzean beldurtuta zeudenean, harekin batera joaten ziren, babestuta sentitzeko! Baina aldatu zen, berriz ezkondu zenean desastre bat izan zen, eta alkoholera jo zuen, diru gosea izatearekin batera... diotenez, lehen prostituta hiltzeko arrazoia izan zen adostutakoa baino gehiago eskatu ziola sexua izan ondoren.
Zer irizpide jarraitu dituzu hori argazkilaritza proiektu batera eramateko?
Alde egin zueneko ibilbidea. Inguratuta zegoenean, huts egin zuen hilketa saiakera baten ondoren Bizkaira ihes egin zuen. Gero, bueltatu zenean, bere azken bi biktimak hil zituen. Sarriako eta Oro santutegiko argazki bana jarri ditut. Olarizu, ULMA dagoen zonaldea, Santa Isabel hilerria, Salburua, Aihotz plaza, Florida...
Testura oso esanguratsua lortu duzu... Zer prozesu tekniko erabili duzu?
Lehiaketara simulazio bat aurkeztu dut. Lehen ikastaroak jasotzen hasi nintzenetik, sormen argazkilaritza izan da gehien maite izan dudan arloetako bat. XIX. mendeko prozesuak egiten genituen, batez ere. Zianotipia eta Van Dyke marroia, esaterako. Hori kalitipia mota bat da. Baina niri beti gustatu izan zait beltz koloreko kalitipia, eta, proiektu honetarako, kolore marroia nahi nuen. Akuarela paper bat hartu eta prestatu behar da, gelatina gehituz. Zimurtasunaren arabera, hainbat efektu lortzen dituzu, eta horren gainean emultsio bat gehitzen diozu. Argazkiaren tamainako negatibo bat jartzen duzu gainean —ez dago handitzerik—. Nik ere negatibo digitalak prestatzen ditut: argi ultramorearekin, argazkia lortzen da. Dena den, niri interesatzen zitzaidan kristal baten gainean jartzea.
Baina kristal bereziak beharko dituzu horretarako; prozesu garestia da?
Ezetz ba! Edozein kristalen gainean egin daiteke. Kristal puskak biltzen dituen horietako pertsona bat naiz, kar-kar! Marko apurtuak lortzen ditut: erraz lortu daitezke 20x20 zentimetroko zatiak. Kristal horiei hondo bat jarri behar diezu, kristala gardena delako. Bada, nik kolore urrekara aukeratu nuen atzean jartzeko; hori orotone deitzen zaio. Oso ezaguna da kolore hori, eta prozesu askotan egiten da, aldaera askorekin. Momentuz, pintura urrekararekin egiten ari naiz, baina nire asmoa da urre xaflaren imitazio batekin egitea.
Hortaz, hein batean, pintura eta argazkilaritza uztartzen ari zara...
Bai. Badago jendea esprai batekin margotzen duena ere. Kolorearen arabera, prozesuak izen bat edo beste izan dezake. Ipar Amerikako indiarrei argazkiak ateratzeagatik ospetsu izan zen [Edward Sheriff] Curtisek, adibidez, orotonea erabiltzen zuen. Aurretik probak egin ditut, edozein metalak irudia kutsatu dezakeelako. Ikusi beharko dugu zer nolako eboluzioa izango duen denboran zehar. Denbora luzez irautea nahiko banu, kristal ultramoreak beharko nituzke. Van Dyke teknikarekin egin ditudan hainbat argazkitan narriadura igarri dut. Zianotipiarekin, berdin, baina, nik hori probatu ez dudan arren, entzun dut denbora batez argazkiak iluntasunean gordez gero, kolorea berreskuratzen dutela.
"Pertsonaia bera baino, pertsonaren eraldaketa interesatu zait gehien"
Beraz, saria izan da, hein handi batean, proiektu bat…
Bai. Funtsean izan da Sacamantecasi lotutako gertakariak, gutxi gorabehera garai horretan erabiltzen ziren teknikekin. Kasua 1881. urterako ebatzita zegon jada, eta Van Dyke teknika 1890an patentatu zen. Orotonea erabiltzearen arrazoiak bi izan dira. Batetik, diru gosearen gaia. Baina, bestetik, Japoniako kultura asko gustatu izan zait beti, eta bertan badute zeramikak konpontzeko teknika bat: kintsugi. Urrezko material bat erabiltzen zeramika leheneratzeko. Horien arteko nahasketa batek piztu du nire arreta. Material hauskorra delako, neodimioko imanekin jarriko ditut agian, baina pentsatu beharra daukat.
Ez dira edonolako materialak. Mota honetako argazkilaritza egitea garestia al da?
Ni mundu honetan hasi nintzenean, hau bezalako argazkiak ateratzeko osagarri merke asko aukeratzeko modua zegoen, baina, orain, modan jarri direnez, oso garestiak dira. Objektibo zaharrak aurkitzea, adibidez, oso garestia da orain. Etxean bi handigailu ditut: nire aitak zeukana, eta zaborretan aitak aurkitu zuen beste bat. Orain pentsaezina da horien zaborrean aurkitzea, oso baliotsuak bihurtu direlako.
Noizko egongo dira prest proiektuaren behin betiko bertsioak?
Urte honen amaierarako edo hurrengoaren hasierarako egotea espero dut, baina oraindik proiektua findu behar dut. Hasieran, eraikin modernoekin probatzen hasi nintzen. Irudi guztiak mugimenduarekin doaz, dardarekin… hori baita bilatzen dudan lengoaia. Kostatu zait ICM edo Intentional Camera Movement praktikatzea. Kamera nahita mugitzea esan nahi du horrek. Ni oso gustura sentitzen naiz argazkilaritza zaharrarekin, baina paisaiak ere asko landu ditut. Bidaietako argazkiak ere, asko bidaiatu dudalako, baina hori ez da nire argazkilaritza mota. Gainera, ez da hain urrun joan beharrik argazkilaritza egiten saiatzeko. Horregatik ere Araban bertan argazki asko egin ditut. Aitonari buruzko liburu bat landu zenuen ere. Zerk eraman zintuen hori egitera? Bai, nire aitona Asturiasen egurra lantzen zuen, eta pandemiarekin nire bizitzan geldiune bat izan nuenean, horren gaineko proiektua berreskuratu nuen, haren lana oso gutxi ezagutzen zelako. Hainbat aldiz joan nintzen hara, eta horrela Bernardo Suarez: El Cubano de Forcinas liburua nire kabuz argitaratu nuen.