Argentinako 1976ko estatu kolpetik ihesi, 26 urte zituela iritsi zen Miguel Argibay (Buenos Aires, Argentina, 1950) Europara. Hasiera zail baten ostean, Madrilgo movida betean, kooperazioaren munduan hasi zen, ostean Euskal Herrian jarraituko zuena Hegoa institutuarekin. Gaur egun, garai batean sendoago landu zuen alderdi artistikoa berreskuratu du, eta eskultura lanekin dabil buru-belarri; Arte eta Lanbide Eskolan Alquimia erakusketa paratu du, eta laster izango da Gopegin ere ikusgai.
Zer esango lioke egungo Miguelek Argentinatik Europara iritsi zen Miguel gazte hari?
Egia esan, Espainiara iritsi zen Miguel hark ez zekien zer zeukan zain. Hasieran, oso larrituta eta triste nengoen. Espazio-ontzi kanpoan konponketak egitera ateratzen den astronauta horietako bati kablea moztu izan baliote bezala sentitzen nintzen, espazioan galduta. Exilioaren erabakia nirea izan zen, tira, nire amarena zehazki. "Hemen ezin zara egon, zoaz", esan zidan. Nik zuzenean ez nuen jazarpena bizi izan, baina giroa jasanezina zen.
Estatu kolpearen ostean alde egin zenuen?
Hilabete eskasera alde egin nuen Argentinatik. Estatu kolpearen lehenengo orduetan, martxoaren 24ko goizaldean, militarrak etxean sartu eta Carmen nire ahizpa eraman zuten preso. Abokatua zen ahizpa, bigarren instantziako epaileen idazkari nagusia, eta, antza denez, hura harrapatzeko gogoz zeuden. Bederatzi hilabete eman zituen preso, inolako kausarik gabe. Amarekin Carmen bisitatzera joaten ginen anai-arrebok Villa Devoto kartzelara, eta ateak gure atzetik nola ixten ziren entzutean, beti pentsatzen nuen, beldurtuta: "Ea niri ere ez didaten ateratzen uzten...". Eta amak argi zuen: "Arazo bat dut jada, eta ez ditut bi nahi". Etxean bakarrik geratu zen, ahizpak eta anaia sakabanatu egin ginen herrialdean edo kanpoan. Ni ez nuen inongo alderdi politikotan militatzen, baina Filosofia eta Letretako ikaslea nintzen, eta hori jada nahikoa zen militarrentzat susmagarri izateko. Nire ikaskide askok ere alde egitea erabaki zuten.
"Batzuek Argentinarekin amets egiten dute; nire lekua hau da dageoneko"
Madrilera heldu zinen orduan?
Ezagun batzuk nituen bertan, tartean nire irakasle izandako Reyna Pastor, eta haien laguntzari esker ahal izan nuen moduan biziraun nuen. Urtebete eman nuen hara eta hona. Orduan, nire lagun min bati beka bat eman zioten Erroman zaharberritze lanetarako, eta ni ere harekin joan nintzen. Bi urte eman nituen Italian, banatzaile moduan lanean; gogoan dut Aldo Moro hil zutela orduan, eta maiz pasatzen nintzela bere etxe aurretik... Tira, han nengoela ere ez nekien atzera edo aurrera egin, eta bien bitartean Argentinan okerrera egin zuen egoerak. Nire ahizpa eraman zutenean militarrak identifikatu egin ziren, eta nora eraman behar zuten ere esan ziguten; egoera, baina, asko gogortu zen, eta ordurako ohikoagoa zen tiro batekin bide bazterrean uztea edo tortura zentro batera eramatea. Zalantza horiekin nenbilela, noraezean, Italiara bisitan etorri zen lagun batek gaizki ikusi ninduen, Madrilera eraman ninduen berriro, eta laguntza eskaini zidan. Argentinar on baten gisa, psikoanalista on baten kontaktua pasa zidan, eta putzutik ateratzen lagundu zidan.
Berriz ere Madrilera?
Madrilen beste bederatzi urte egin nituen. Lagun argentinar batzuekin bisuteria egiten hasi ginen, kalean saltzen, larruarekin eta metalarekin egiten genituen txorakeria batzuekin sekulako arrakasta izan genuen arte. Gero denda txikiei saltzen genien; ehunka pultsera egiten genuen Ibizan eta hondartza lekuetan saltzeko. Garai hartan hasi nintzen, baita ere, grabatua eta margolaritza serioago hartzen, Oscar Manesiren Malasañako tailerrean. ARCOn ere espazio bat eman zioten tailerrari, eta gure lanak ere erakutsi genituen. Arroza eta fideoak jaten genituen egunero, baina oso garai interesgarria izan zen Madrilgo movida garai hura, oso ondo pasa nuen [barrez]. Espainiako otsailaren 23ko estatu kolpea ere hantxe bizi izan nuen. "Joder, berriro ere harrapatu gaituzte, eta orain nora ihes egingo dugu?" pentsatu nuen. Gau oso luzea izan zen, Juan Carlos kabroiak hitz egin eta dena pixka bat lasaitu zen arte.
Zure asmoa Argentinara bueltatzea zen?
Bai, hiru urte ingurukoa izaten da emigrante guztiek beren buruari ematen dioten epea. Edonola ere, beti egiten duzu amets itzultzearekin, iritsi zaren tokia zure tokia bihurtzen den arte. Batzuek beti egiten dute amets Argentinarekin, bueltatzearekin, baina ez da nire kasua. Asko maite dut hango jendea, paisaiak... baina dagoeneko nire lekua gehiago da Euskal Herria hura baino. Nahiz eta euskaraz ez jakin; hori izan arren nire herri berriarekiko dudan zor handienetakoa. Garai hartan Uri –Ruiz Bikandi– ezagutu nuen Madrilen, lagun komun baten etxean, bidaiaren bat egin genuen elkarrekin, eta 1988an heldu nintzen Gasteizera behin betiko. Exiliatutako Miguel hark inoiz ez zukeen pentsatuko bizitzak hain emaitza ona emango zionik. Ez nuen espero. Finean, erabaki ona izan zen alde egitearena, baina hori orain esaten dut.
Argentinako egungo egoera politikoa ikustean, zer sentitzen duzu?
Pena ikaragarria ematen dit. Terriblea da memoriaren auzi osoa, esate baterako. Argentinar gisa genuen harrotasun gutxienetako bat zen hori, 1985ean diktadurako militar haiek epaitzea lortu eta gero, beste inon baino arinago. Argentina mundu osoarentzat eredu izanik, eta bereziki Espainiarentzat, hainbeste urteren ostean oraindik errepide bazterreko gorpuak atera ez dituenarentzat, atzerako bidea hasi du, dena eraisten ari dira, dena murrizten. Analisi politiko merke bat eginez gero... uste dut Argentinak bizitza oso ziklikoa duela, gora-behera etengabeekin, ekonomian zein politikan, eta zerikusia dute, noski. Gauzak ondo doazenean berehala puztu egiten da jendea, baina laster erortzen da dena, eta orduan "nor da salbatzailea?" galdetzen dute. Zikloak oso laburrak direnez, jendeak "aginte zorrotza" eskatzen du beti. Eta dena gezurra da. Bestalde, oligarkia oso indartsua da Latinoamerika osoan, diru asko eta nazioarteko babesa dute, batez ere AEBena, ez baitu ezkerreko erregimen txikienik ere ikusi nahi. Erantzule nagusiak herrialde bakoitzekoak badira ere, etengabeko mehatxu bat dago: "Ezkerrari botoa ematen badiozue, ez duzue urik izango". Allenderekin gertatutakoari begiratzea besterik ez dago.
"Filosofia ikaslea nintzen; hori militarrentzat nahikoa zen susmagarri izateko"
Manifestazio handiak izan dira egunotan, besteak beste, hezkuntzako murrizketen kontra...
Manifestazio jendetsuak daude, bai, baina nire buruari galdetzen diot: nork bozkatu du orduan agintean dagoen jende hau? Han nengoen nazkagarri honek, ez dut izena esan nahi, boterea hartu berritan, eta garraio publikoaren diru laguntzak kentzeko erabakia hartu zuenean ere manifestazio ugari izan ziren. Manifestazio bateko buru zihoan garraiolari bati mikrofonoa jarri ziotenean, esan zuen: "Ez da bidezkoa jendeak laguntza hau ez izatea, eta pentsatzea nik bozkatu nuela...". Joder, benetan ari al zara? Gertukoenek diote Kirchnerren gobernua hain txarra eta geldoa izanik, agian jendeak "alternatiba" probatu nahi zuela. Baina, kontuz, ez gara umeak, ikusi behar duzu zer proposatzen dizun alternatiba horrek, ez ote den okerragoa izango. Alternatiba hari gauza bat aitortu behar zaio: zintzoa izan zen. Madarikatu honek esan zuen murrizketak egingo zituela, eta hala ere botoa eman zioten. Halere, uste dut munduko analista onenek ere ez zutela imajinatutako gaur egun munduan bizitzen ari garena, Trump eta Netanyahu modukoekin agintean... Eta Argentina aipatzen dugu, baina Amerikako beste herrialde askotan bezala. Kubakoa negargarria da aspalditik, eta gobernu iraultzaileak ere erantzukizun handia du horretan. Hegoarekin lankidetzan ari nintzela joan nintzen duela urte asko, eta egoera beldurgarria zen, ikusi nahi ez zuena bakarrik ez zen konturatzen Habana behera zetorrela eta okerrera jarraitzen duela... Alegia, 60 urteren ostean erreleborik ez badago, zertan aritu zarete agintariok urteotan? Habana behera doa eta jendeak ez du jatekorik. Leonardo Paduraren Ir a la Habana liburuan badira erantzun batzuk, tristeak badira ere.
Hainbat urte egin zenituen Hegoan...
Madrilgo Cideal izeneko gobernuz kanpoko erakunde txiki batekin hasi nintzen, eta Hegoarekin jarraitu nuen Euskal Herrian. Momentu hura garrantzitsua izan zen erakunde hauentzat, boom bat egon zen, eta babes handia jaso zuten erakundeen aldetik. Gasteizen, Jose Angel Cuerdarekin, babes oso handia zuten. Bakearen eta giza eskubideen aldeko hezkuntza egiten genuen; izen itsusia zuen arren, garapenerako hezkuntza zen gure lana, gero hezkuntza globala deitu zena. Desberdintasunez eta pobreziaz sentsibilizatzeko lana egiten genuen.
Balio du lankidetza eredu horrek gaur egun?
Uste dut eredua birpentsatu beharra dagoela. Eta kanpotik ikusita esaten dut, aspaldi utzi nuelako alor hori. Baina kanpotik ikusita, kolaboratzen jarraitzen dudan arren ez nagoelako barruan, egoera zaila ikusten dut. Naufragio baten erreskateaz ari gara, eta mundua dago naufragio egoeran. Ez dakit ezkorregia ez ote naizen, baina gutxik betetzen dute nazioarteko lankidetzak behar duen aurrekontu publikoen %0,7 ideal hori. Gero eta murrizketa handiagoekin, agerian dago zenbateko babesa duen lankidetzak. Laguntzarik gabe ateratzen ari dira proiektuak aurrera. Gauzak oso gaizki doaz, eta pentsatu beharko litzateke nola irauli egoera hori; agian ez genuen behar beste sentsibilizatu jendea.
Eta beharrezko izaten jarraitzen du, ezta?
Nazioarteko harremanetan lankidetza da, zalantzarik gabe, beharrezkoena, sektore horrek dituen kontraesan guztiekin. Izan ere, herrialde bakoitzeko agintari publikoek egin beharko luketen lanaren faltan, asistentzialismoa egiten dugu. Norbera bere borondate onenarekin joaten da, baina halakoak gertatzen dira. Agintariek ez dutenez beren gain hartzen, guk laguntza ematen diegu, eta, aldi berean, agintariek kanpoko jendearen babesa erakusten dute beren erantzukizuna hartu gabe. Zeharkako kolonizazio modu bat da, eta nahi gabe desberdintasun handiak sortzen ari gara. Zorrotzegia naiz agian, eta askotan egin dut hausnarketa honen inguruan: zenbateko bozgorailua eman behar diegu akatsei? Uste dut akats horiek onartu behar ditugula, sektore barruan behintzat. Kontraesan eta akats horiek onartuta ere, beharrezkoa da lankidetza. Eta lankidetza publiko-pribatua garrantzitsua dela uste dut, askotan errezeloz begiratzen badiogu ere; alegia, publikoa heltzen ez den lekuetara heldu daiteke pribatua; sarritan diplomaziak ez die uzten erakunde publikoei zuzenean laguntzen, baina gobernuz kanpoko erakundeek egin dezakete hori, dirua lortzeko peripezia ugari egin behar dituzten arren. Azken batean, sentsibilizazioa, salaketa eta kolaborazioa egitea funtsezkoa da, eta horretan sakondu behar da. Gauzak inoiz ez dira perfektuak izango, baina horrek ezin gaitu eraman proposamen horiek bertan behera uztera.
"Sentsibilizazioa, salaketa eta kolaborazioa egitea funtsezkoa da, kontraesanak kontraesan"
Kooperazio lanetan ibili ostean, zure alde artistikoa da orain nabariagoa?
Hamabi urterekin pintore baten estudiora joaten nintzen marrazketa ikastera, eta Arte Ederretako kurtso bat ere egin nuen... Madrilen nengoenean grabatuak egiten nituen eta asko margotzen nuen, enkargu bat edo beste. Beti gustatu izan zait. Egia esan, inoiz ez diot utzi marrazteari, baina kooperazio garaian beharbada eten handiago bat egin nuen, eta azkenaldian gogotsuago hartu dut.
'Alquimia' izeneko eskultura erakusketa izan duzu orain gutxi arte Arte eta Lanbide Eskolan.
Izen bereko eskulturgile talde bat da Alquimia. Nire behar pertsonal batetik jaio zen proiektu hau. Ikastaro batzuk egin nituen Arte eta Lanbide Eskolan: eskultura, serigrafia... Eta egun batean ardo kutxa batzuen kartoiekin eskultura batzuk egitea bururatu zitzaidan, kutxa desarmatuta. Behin eskulturak metalez osatuta, tamaina txikian, eskolako jendearekin hitz egin nuen eta erakusketa jartzea proposatu zidaten; bere garaian pintura erakusketa bat ere izan nuen. Proposamen pertsonala zena lan koletibo bat izan zen azkenean. Eskulturetan nirekin lan egindako bi laguni laguntza eskatu nien, Fernando Garcia de Kortazarri eta Alvaro Nebredari, eta haien tailerra eta aholkularitzari esker, hiruon artean burdinazko tamaina handikoak egin genituen. Ezagutza eta baliabide gutxi dituzunean, moldeak egin eta fundizio batera eramateko aukerarik ez duzunez, irudimena gehiago garatzen da, eta ahal duzun moduan egiten duzu aurrera. Kasu honetan, hasieratik formekin jolastea zen asmoa, patroi zehatzik gabe, baina Oteizaren influentzia saihetsezina dela uste dut...
Eta izango du jarraipenik talde horrek?
Bai, hori da asmoa. Lehenik eta behin, Gasteizen jarri genuen erakusketa, edo zati bat behintzat, udazkenean Gopegin ikusgai jartzea da asmoa. Eta, horrekin batera, laster berriro elkartuko gara tailerrean taldekideak, eta ea irudimenak nora eramaten gaituen...