"Gorabeheratsua da enara baten bizitza, izuz betea"

Euskal Herriko bihotzean gaude, Arabako haranik kantauriarrenean, Orixol enblematikoaren oinetan. Ibarran gaude, Aramaioko bailara berde-berdean. Honaino etorri gara Afrikatik etorri berri den enara arrunt (Hirundo rustica) baten bila; ea zer duen kontatzeko.

Egun on, enara! Azalduko diguzu nor zaren?

Enara ar gazte bat naiz; bai, bai, Sevillako poeta famatuaren "enara ilunak itzuliko dira" olerkiarena. Beckerrek zerbait susmatzen zuen kontinenteen arteko gure ibilerez, ez Aristoteles jakintsu hura bezala, txorien inguruan huts egin zuena: negua igarotzeko lokatzetan ezkutatzen ginela uste baitzuen! Zorionez, urte batzuk geroago egunean jarri da giza jakintza, eta deskubritu dute hegazti espezie asko ehunka edo milaka kilometro egiten ditugula Europa eta Afrika artean, neguko hotzaren arriskua saihesteko, baina batez ere janari falta ekiditeko.

Oso antzekoak diren senideak dituzu. Nola ezberdindu zaitzakegu?

Ez dago herri batean bizi denik enarak nolakoak garen ez dakienik, nahiz eta oraindik askok ez gaituzten ondo bereizten gure antz handia duen gure senide enara azpizuriarengandik (Delichon urbica) edo sorbeltz arruntarengandik (Apus apus). Horiekin guztiekin zerua eta intsektuekin asebetetzeko zaletasuna partekatzen dugun arren, ezberdinak gara. Gu beltzak gara goitik eta zuriak azpitik, eta kopeta eta eztarria teila gorri kolorekoak ditugu. Buztan dotoreak ditugu, alboetan ateratzen diren bi lumarekin; batez ere arroi oso ukitu dotorea ematen digute, eta gure artean lehiatzen gara ea zeinek duen luzeagoa! Kar-kar-kar. Ez, serio, zenbat eta luzeago izan luma horiek, orduan eta gehiago ligatzen dugu! Frogatuta.

Nongoa zara? Non bizi ohi zara?

Bizi? Egia esan, ez nuke jakingo esaten non bizi naizen. Hemen jaio nintzen, Ibarrako baserri batean, eta uda landazabaletik hegan igaro ondoren, sukar berezi batek nire anaiekin oso hegoaldera bidaiatzera eraman ninduen, Iberiar Penintsula osoa, Gibraltarko itsasartea eta Saharako basamortua zeharkatuz eta Namibiaraino iritsiz. Han, otsaila amaieran, beste barne bultzada batek eraman gintuen itzulerako bidaiari ekitera, jaio nintzen baserrira itzuliz. Beraz, non bizi naizen galdetzen didatenean, ba urtaroaren arabera toki batean. Halere, nongoa naizen galdetzen badidazu, Aramaiokoa naiz. Aurten bikotekidea bilatu eta gure lokatzezko habia egitea pentsatu dut gurasoenetik gertu dagoen baserriren batean. Bertan, txitaldi bat edo bi aurrera aterako ditugu, tradizioari jarraituz datorren urtean itzuliko diren enara berriak.

Lau edo bost arrautza jartzen ditu enarak. Argazkia: PSUBRATY

Zein leku duzu gustukoen Araban zehar ibiltzen zarenean?

Gehien gustatzen zaidana belardien gainean hegan egitea da, latxak eta behorrak bazkatzen diren lekuan, eta hegan harrapatzen ditudan euli, eltxo eta delicatessen ugari dauden lekuetan. Gero, herriaren edo baserriaren ingurura itzultzen naiz lotara. Etxeetako teilatu hegalak eta kableak atseden hartzeko eta lo egiteko erabiltzea gustatzen zait, horregatik bilatzen dugu gizakien presentzia. Milurteak daramagu hori egiten. Bidaiatzen dudanean, berriz, intsektuak dituzten beste ingurune batzuk gustuko ditut, hala nola soroak edo janariz eta aterpez betetako aintzirak.

Azalduiguzu nolakoa den egun arrunt bat zure bizitzan.

Ia ia beti herrixketan ikusiko gaituzu, migrazioetan, bidaian gaudenean izan ezik. Orduan bidaiak era guztietako lekuetara garamatza, hegoaldera udazkenean eta iparraldera udaberrian. Norabide egokia jakiteko eta bidaiatzeko prestatuta gaude, ez dugu maparik edo sateliterik behar. Badakigu inguratzen gaituen unibertsoa oso modu berezian irakurtzen, gizakiek egiten duzuenaren oso bestela. Zuentzat ez da erraza ulertzea, baina lurraren eremu magnetikoak hautematen ditugu, eta bidaiaren ibilbide gisa erabiltzen ditugu, gainera izarrak irakurtzen ditugu, eta halaber paisaiak gogoratzeko memoria daukagu. Milaka urteetan zehar negurik bortitzenak saihestuz bidaiatzea ahalbidetu diguten trebetasunak ditugu. Betiereko udaberrian bizi gara!

Hitz egin dezagun familiaz. Nola hazten dituzue txitak?

Herri edo baserri batean lokatzez egindako habia bat ikusten baduzu, litekeena da gurea izatea. Ontzi bat egiten dugu buztinezko txaplatak eta belar lehorra edo lastoa ehunduz, goiko aldea osorik irekita gera dadin. Erraza da enara azpizuriaren habiarekin nahastea, baina, haiek itxi egiten dute sarrerako zulo bat utzita, zahagi bat bezala.
Han barruan lau edo bost arrautza jartzen ditugu, eta arra eta emearen artean txitatzen ditugu. Txitak jaiotzen direnean lanez gainezka ibiltzen gara intsektuak eramateko, asko jaten baitute, eta oso azkar hazten dira. Muskulazio hegalkada batzuk, eta hegan egitera! Pozgarria da hegan  hasten den txita berri bat ikustea, Afrikara joan eta hurrengo udaberrian itzuliko diren belaunaldi berriak. Promes baten istorioa balitz bezala: itzuleraren hitzematea.

Oro har ondo hartzen zaituztete Arabako herritarrek?

Bada gure habiek traba egiten diotenik, zorua zikintzen diotelako. Askok habiak botatzen dituztela ere entzun dut. Hori astakeria! Ikusirik zenbat kostatzen zaigun eraikitzea! Gainera, txitak ere eror daitezke… Bihotza hausten zaigu! Debekatuta dago gure habiak botatzea, baina, hala ere, oso ohikoa da. Enara bat ezagutu nuen habian zegoela lotsagabe batek lurrera bota zuela; eskerrak azkenean jaso eta Martiodako fauna basatia berreskuratzeko zentrora eraman zituztela, bertan pazientziaz elikatu zituzten eta azkenean onik hegan egin zuten!

Zer beste arriskuri aurre egin behar diezue zuen eguneroko jardueran?

Enara baten bizitza gorabeheratsua da, ziurgabetasunez eta izuz betea. Egunero topera bizi gara, bihar jatekorik aurkituko dugun ala ez jakin gabe. Gero eta zailagoa da. Elikagaiak eta aterpea bermatzen zizkiguten sistemak aldatu egin dira: nekazaritza eta abeltzaintzako gaurko tratamendu modernoek sarraskia eragin dute intsektuen populazioan, klima aldaketak oso ondo barneratuta ditugun erritmo naturalak aldatu ditu, jendeak jada ez gaitu bere ingurunekotzat hartzen eta ez gaituzte aintzat hartzen edo baztertzen gaituzte. Gure populazioa modu kezkagarrian gutxitzen ari dela agerikoa den arren ez dirudi soluzioak garaiz iristen direnik. Soroan bioziden –fitosanitarioak, intsektizidak– erabilera erregulatzeko saiakerak daude baina ez dira emaitza positiboak izaten ari; intsektuak desagertzen ari dira eta horiekin batera gainerako animaliak ere: hegaztiak, ugaztunak…. 
Bestalde, klimaren aldaketa hain da azkarra ez baitugu astirik egokitzeko, udaberrian hotza egiten du, lehorteak daude udan, ekaitzak, eta gure txitak aurrera ateratzea eragozten digu horrek.

Herriak pixkanaka husteak ere eragina izango du zuen bizitzan?

Jakina. Landa eremuko despopulazioak habiak egiteko leku gutxiago izatea ekarri du; izan ere, abandonatutako eraikinek ez dute behar adinako aterperik eskaintzen, eta berreraikitzen dituztenean ez dute gure habiak jartzeko tokirik uzten. Nik dagoeneko parte hartu dut etxebizitza duin baten aldeko enaren manifestazioetan, baina susmoa dut inor ez dela enteratu, ez baitute ezer egin orain arte gazteok geure etxea izateko. Gure mezua helarazteko beste modu bat bilatu beharko dugu; zerbait bururatzen zaizue? (idatzi iruzkinetan).

Amaitzera goaz, enara. Sekreturen bat kontatuko diezu ALEAko irakurleei?

Kristau jatorriko zuen herri tradizioaren arabera, Jesus gurutzean hilzorian zegoenean enara talde bat joan zitzaion bekokia mintzen zioten arantzak kentzera. Jesusek, esker onez, gure lumak bere odolaren tantekin zikindu zituen, hegazti sakratu eta etxeko babesle gisa betiko markatuz. Horrela, errukiaren eta maitasunaren sinbolotzat hartzen gintuzten, eta horregatik jende askok gure habiak errespetatzen zituen. Baina badakizu, tradizioa galdu egiten da, sinboloak desagertu egiten dira, eta azkenean animalia gogaikarriak bihurtzen gara, baztergarriak. Gizakiak gero eta bakartuago geratzen ari zarete…, aldatzen ez bazarete kostako zaizue udaberrian gu itzultzen ikustea, zuen mundua pobreagoa izango da, desorekatuagoa. Nik, zorte pixka batekin, hiruzpalau urteko udaberri eternala biziko dut, eta zuei enarez betetako etorkizuna opa dizuet, ea posible egiten duzuen! Ez dadila Becquer errieta egitera etorri.