Itsasgizon ohia eta ipuingile nekaezina, Patxi Iturregik (Laudio, 1952) ipuinaren izaera adiktiboa defendatu du, bere azken bilduman fantasia eta errealismo gordina nola uztartzen dituen azaldu bitartean. Egunotan ospatzen ari den Aldekoa literatur jaialdian parte hartu du, eta ALEArekin ere partekatu ditu ipuinaren ingurukoak.
Nola sortzen da idazle bat? Nola hasi zinen zu?
Ni beti izan naiz irakurle porrokatua. Umetan komiki asko irakurtzen nituen, eta gogoratzen dut irakurri nuen lehen liburua Robinson Crusoe izan zela. Eta idazten ere txikitan hasi nintzen. Hamar urte nituela, Laudion antolatu zen sariketa batean irabazle izan nintzen, eta sari modura liburuak erosteko dirua jaso nuen. Kantitatea sinbolikoa bazen ere, umea izanda, pizgarria iruditu zitzaidan. Gerora, gazte mailako beste sariketa batera aurkeztu nintzen, horretan bigarrena izan nintzen, baina gogoan dut orduan nire testuaren gaia arrazakeria izan zela. Pentsa zenbat denbora pasa den, eta, hala ere, gai berberak izaten jarraitzen dute. Uste dut idaztea irakurtzetik datorrela, edo, beste era batera esanda, idaztea irakurtzearen ondorioa dela. Borgesek esan ohi zuen harro sentitzen zela irakurritako liburuez, eta ez hainbeste idatzitakoez. Hori pentsatzen dut nik ere.
Lanbidez, denboraldiak eman dituzu itsasontzi batean mundua zeharkatzen. Horrek idazteko aitzakiarik eman al dizu?
Bai, itsasoan izaten nuen denbora librea irakurtzeko eta euskara ikasteko izaten zen. Euskaldun berria naiz, heldutan ikasi nuen euskara. Etxean hainbat gauza nituen ikasiak, hala nola, kantak, otoitzak, baina hizkuntza egituratu gabe nuen. Eta itsasoan, alde batetik, irakurri eta euskara ikasi ahal izan nuen. Eta, beste alde batetik, bertako giroarekin, pertsonaiekin eta egoerekin blaitzeko aukera izan nuen. Oso esperientzia berezia da itsasoan ibiltzearena; hortik atera nuen gerora liburak idazteko gaia. Itsasoari buruz trilogia bat idatzi dut: Haize kontra, Ur biren artean eta Estuarioa. Hala ere, itsasoan oso denbora gutxi pasa nuen, hiruzpalau urte. Behin Sarrionandiarekin hizketan, esan zidan zein atarramentu ona atera nion itsasoan ibilitako denborari. Erantzun nion Herman Melvillek nik baino askoz gehiago atera ziola, ni baino denbora gutxiago ibilitakoa izan arren, hainbat nobela idatzi baitzituen. Itsasoan ibili ondoren, lehorrean bukatu genuen biok lanean, Melville funtzionario, eta ni euskara irakasle eta Laudioko udal euskaltegiko zuzendaria urte askoz.
Ipuingintza da zure generoa?
Egia da poesia idatzi nuela nerabezaroan, gaztelaniaz gainera, eta inoiz zutabegintzan ere aritu izan naiz. Baina ezagutzen dudan genero bakarra ipuingintza da. Ezagutu bai, menperatu ez [barreak]. Oraindik ez dut ipuinak idazteko makina asmatu, baina dagoeneko 150 bat ipuin idatzi ditut.
Ez da kopuru makala hori! Eta zergatik ipuingintza?
Nire kasuan, beste genero guztien gainetik ipuingintza aukeratzeko hiru arrazoi nagusi daude. Lehenengoa izaera da. Ni, berez, pertsona urduria naiz, pazientzia gutxikoa. Nobela luzeak eskuetatik erortzen zaizkit. Eta ez zait bakarrik literaturarekin gertatzen, baita kontzertu edo pelikula luzeekin ere. Gauza laburrak eta intentsitate handikoak gustuko ditut. Bigarren arrazoia denbora da. Eleberri luze bat idazteko denbora luzea behar duzu, urtebete baino gehiago, gutxienez. Ez naiz inoiz profesionala izan, nire lanbidea izan dut, beti hondarreko idazle izan naiz: egunaren hondarrean, astearen hondarrean, ikasturtearen hondarrean idazten duen horietakoa, denbora nahikoa ez duena eleberri luzea idazteko. Eta badago hirugarren arrazoi bat: motibazioa. Motibazioa liluratik dator. Gaztaroan Hegoamerikako boom literarioa zabaldu zen, eta Julio Cortazar, Gabriel Garcia Marquez, Jorge Luis Borges, Juan Carlos Onetti bezalako idazle ospetsuak ezagutu nituen. Denak ipuingile peto-petoak, eta beren lanek zirrara handia eragin zidaten. Liluratu egin ninduten. Geroztik, beti ipuinak idatzi izan ditut. Gehien gozarazten nauen generoa ipuingintza da. Eta gaur egun ere lurralde horietako idazleak ditut gogokoen, adibidez, Mariana Enriquez, Samantha Schweblin edo Edmundo Paz Soldan.
Joera aldatzen ari da, baina badirudi eleberriak txapela mereziagoa duela, bestelako generoen gainetik...
Bai, horrela da. Genero nagusia gure gizartean eleberrigintza da. Baina, nire ustez, ipuinak idazteak bestelako inplikazio bat dauka, nobela baino exijenteagoa baita. Nobela baten kapitulu oso bat saltatu dezakezu, mesanotxean utzi, berriz hartu, eta ez da ezer gertatuko. Irakurtzen jarraitu ahal izango duzu, eta dena ulertzeko arazorik gabe. Baina ipuin batean lerro bat uzten baduzu, ziurrenez azkenean ez duzu ulertuko zer gertatu den. Atzera egin beharko duzu, ipuin batean hitz guzti-guztiak direlako argumentuaren zati, ulertzeko beharrezkoak. Nik uste dut ipuina adiktiboa dela. Lagun batek esaten du, eta barkatu politikoki oso zuzena ez bada ere, eleberria erreserbako ardoa baldin bada, ipuina kokaina dela. Intentsoagoa da ipuina nobela baino. Eta, irakurle moduan, gauza gutxi dago ipuin on bat irakurtzea baino atseginagorik.
'Antropozenoaren nostalgia' du azkeneko lana Iturregik. Argazkia: I.CARRAMIÑANA.
Idazketa eskoletan, askotan, hori da sustatzen den formatua. Hasi berri diren idazleei gomendatuko zenieke ipuinekin hastea?
Eskoletako kontua da denbora gutxi daukagula. Hizkuntza eta idazkera landu behar dugu, eta, horretarako, testu laburrak egin behar dira. Mikroipuinak, poema laburrak, deskribapen txikiak eta halakoak. Horiek dira umeei agintzen zaizkienak, baina hor ez dago arriskurik. Ez zaizkigu gazte guztiak ipuingile aterako. Aukera pertsonala izaten da, norberaren baldintzen eta ezaugarrien araberakoa. Badaude nobelagile asko ipuinlari txarrak direnak, genero guztiz desberdinak direlako. Eta kontrakoa ere bai.
"Abiapuntua halako txinparta bat izaten da, entzuten duzun esaldi bat, egoera paradoxiko bat..."
Zein da, hortaz, ipuin on bat idazteko gakoa?
Ez dakit, esango nuke ez dagoela gakorik. Idazle batzuek badituzte sistema automatiko modukoak ipuinak idazteko, eta hori berehala nabaritzen da. Ni, berriz, ipuin baten aurrean jartzen naizenean zerotik abiatzen naiz beti. Ez dakit zer aterako den. Abiapuntua halako txinparta bat izaten da, entzuten duzun esaldi bat edo egoera paradoxiko bat. Gero, hasiera eta amaiera izan ditzakezu, eta hala bada, ipuin borobila eta itxia aterako zaizu. Bestela, gerta daiteke hasiera bakarrik izatea, eta hori oso polita da. Halakoetan, ipuina badoa berez bezala garatzen, poliki-poliki, eta idazlea esploratzaile baten moduko bat da. Ondo ateratzen bazaizu, asko gozatzen da prozesu horrekin. Bigarren modu hori oso polita da. Cortazarrek esaten zuen bezala, ipuinlaria medium bat da eta nolabait istorioak kanpotik datozkigu inposatuta. Dena dela, nik nahiago dut irrati-hartzailearen metafora: idazleok badugu halako dial moduko bat, eta frekuentzia batzuetan harrapatzen dugu literatura. Askotan gertatzen da irakurtzen duzula ipuin bat, eta pentsatu "oso sinplea da, nola ez zait niri bururatu?". Hori da kontua, zure frekuentzia banda horretan ez dela ageri istorio hori.
Ipuin liburu bat idazteko prozesua nolakoa izaten da? Hasieratik egiten da ipuina bilduma baten parte izango den asmoarekin?
Bi kontzeptu desberdindu behar dira. Batetik, ipuin liburua, eta, bestetik, ipuinen bilduma. Ipuin liburuan ipuinek lotura formala izaten dute. Batasun argumentala dute, nahiz eta ipuinak desberdinak izan. Hortaz, ipuin liburua hurbilago dago eleberritik. Beste alde batetik, ipuinen bilduma dago. Hauetan lotura zirkunstantziala da, eta izan daitezke giroa, atmosfera edo lekua. Nire kasuan, adibidez, zenbaitetan itsasoa izan da lotura bakarra. Eta horrekin irakurleak badaki lotuta daudela guztiak. Nahiago izaten dut hori. Eta, berez, ipuin bilduma ezagunenak beti izan dira zirkunstantzialak edo loturarik gabeak. Borgesen Aleph-en, adibidez, ipuinen artean ez dago apenas loturarik.
'Antropozenoaren nostalgia' nola osatu zenuen?
Esango nuke ipuin bilduma dela, ipuinak independenteak baitira, eta era autonomoan irakur daitezkeelako. Nire ustez, homogeneotasuna dauka, eta horrek lotura ematen dio liburuari. Gaurkotasuna, alde batetik, eta kutsu ironikoa, bestetik, kohesioa lortzen dutenak. Ikusten da ondo doazela elkarrekin. Hala ere, niretzat oso garrantzitsua da ipuinak nola kokatu, nahiz eta edozein hurrenkeran irakur daitezkeen, hobe da dauden ordenean jarraitzea, gehienbat kidetasunagatik. Ipuinak elkarren segidan jartzen dituzunean berehala agertzen dira kontraesanak, disonantziak eta alferrikako errepikapenak. Idazlea bera askotan ez da horretaz jabetzen, baina gero editorearen oharrak jasotzen ditu esanez, adibidez, bi pertsonaiek oso izen antzekoak dituztela, eta horrek sekulako interferentzia sor dezake. Liburu honetan bizpahiru ipuin idatzita nituenean, horiek zehaztu zuten zein izango zen testuingurua. Edonola ere, liburu honetan nahasketa handia dago: fantasia, zientzia fikzioa, errealismo gordina. Agian Hego Amerikako idazleei jarraiki, nahasketa handia egiteko joera baitute, eta hori asko gozatzen dut.
Liburuan agertzen diren zenbait egoera eta mundu bereziak dira. Zein dira zure heldulekuak atmosferak sortzerakoan?
Gaiak garatzeko dokumentazio apur bat erabili dut. Beste liburuetarako dokumentazio askoz gehiago behar izan dut. Liburu honekin ez hainbeste, beste mota batekoa delako, liburu garaikidea da. Egia da existitzen ez den zerbaitetaz idazteak imajinazioa martxan jartzea eskatzen duela, baina beti logika baten barruan. Sinesgarri bihurtu behar da kontatzen duzun hori.
Zure lanean, errealismo gordina ere ageri da. Horretaz idazteko beharrezkoa da ipuin laburra erabiltzea?
Badira nobela luzeak eta gordinak, hasieratik bukaeraraino. Baina ipuina egokiagoa da horretarako. Adibidez, errealismo zikineko Carverren ipuinak oso politak dira. Mokadu txikitan hartzeko moduko istorioak dira.
Zure ipuinetan, distopiez gain, heterotopiak ere badaude.
Heterotopia kontzeptua Michel Foucault filosofoak zehaztu zuen. Bada leku bat non dena desberdina den, bere arau propioak dituen mundu paralelo bat. Kategoria horren barruan hainbat leku zehaztu zituen: zahar etxeak, kartzelak, museoak, itsasontziak... Eta liburuan ere halakoak agertzen dira: hotela, 24 orduko denda edo autopistako atsedengunea. Horrez gain, badaude pare bat ipuin kontzeptu bien hibridaziotik sortutakoak.