Ehun lagun inguru bildu dira Talaia Feministak Gasteizen hilaren 21ean egin duen Talaia Feminista Unea urteko topaketan. Ikuspegi feministatik eta subiranistatik aurreko urteko gertakariak euskal estatu feminista eraikitzeko bidean izan duten inpaktuaren inguruan gogoetatzeko baliatu dute bilkura. Maddi Isasi Azkarraga (Arespalditza, 1995) eta Monika Plazaola (Gasteiz, 1973) Talaiako kideek azaldu dutenez, hiru ardatzetan zentratu da feministek egindako hausnarketa: prekarizazioa, eskuinera lerratzeko prozesua eta subiranotasuna.
Krisiaren tamainaz ohartarazi duzue. Koska bat estuagoa da egoera azken urtean?
Monika Plazaola: Prekarietatea ez da 2025ean hasi, eta ez da 2026an bukatu ere. Aurreko urteko hausnarketa prozesuan prekarietatea ere aipatzen genuen, baina oraingo honetan ekarri dugun hausnarketa da ea bizitzen ari garen prekarietatea lehen baino handiagoa den edo beste testuinguru edo eszenatoki batean kokatzen gaituen, zeinean jauzi oso-oso handia ematen den bizitzen prekarizazioan, eta zer galdera egin behar dugun horren inguruan. Uste dut esan dezakegula adostasun bat egon dela. Esaten duguna da prekaritate honek erreprodukzio soziala bera arriskuan jartzen duela. Orain arte egin den irakurketa baino harago doan hausnarketa bat da, prekarietatearen sistema dela pertsona azpiratuak sortzeko sistema nagusia; hori izan da ideia nagusia. Eta prekaritate materialaz gain, bizitzaren garestitzea kasu, prekarietate emozionalaz eta politikoaz ere hitz egin behar dela uste dugu.
Beraz, prekarietatearen inguruan orain arte egin den diskurtsoa egokitu beharra dagoela uste duzue?
Maddi Isasi: Prekaritatearen inguruan hitz egiten dugunean, ikuspegi feminista txertatu behar dugu, ez delako bakarrik kontu ekonomiko bat. Hitz egin behar dugu, baita ere, prekaritateak nola eragiten duen gure bizitzako eremu guztietan: etxebizitzan, zerbitzu publikoen galeran, osasun mentalean, parte hartze soziopolitikoan...
M.K.: Ikuspegi integral hori ezinbestekoa da, nahiz eta aitortu betiere prekaritate materialaz jarraitu behar dugula hitz egiten eta borroka hori aurrera eraman behar dela: datorren greba orokorra hor dago, gutxieneko soldataren aldarrikapena, pentsiodunen aldarrikapena...
M.I.: Lehendik gustatzen ez zitzaigun ongizate ereduaren edo ongizate estatuaren eraispen bat gertatzen ari da, eta horrek bizitzaren dimentsio guztietan dauka eragina. Prekarizazio prozesuaren sakontze fase batean egon edo krisi berri baten atarian egon, biak ala biak aukera bezala baliatu behar ditugu borrokak aktibatzeko, eta prozesu horrek balio behar du ere bizitzak zer diren ezaugarritzeko.
2023ko greba feminista orokorrak 'Denon bizitzak erdigunean' aldarrikatu zuen. Non geratu da lelo hura?
Merezi duten bizitzak erdigunean jartzeaz askotan hitz egiten dugu, eta horiek irudikatzea eta gogoetatzea inportantea da, batik bat bi gako nagusitan urratsak eginez: desmerkantilizazioan eta desfamiliarizazioan. Baditugu askotariko superbibentzia estrategia kolektiboak Euskal Herrian, eta borroka feminista horiekin konektatuta egon behar da.
Ongizate ereduaren likidazioaz hitz egiten duzue. Zer esan nahi duzue horrekin?
M. K.: Egia da prekarietatearen inguruan orain aztertu ditugun elementu asko ez direla berriak, baina bai ikuspegi integral hori.Hau da, ez da ongizate eredua berreskuratu nahi dugun edo ez, baizik eta prekarizazio sistema honek bizitza bere osotasunean jartzen duela arriskuan, bizitzaren kontra doala. Eraso erraldoi bat da, bizitza guztien kontra dago.
M.I.: Lehen aldarrikapen txikiak zirenak orain aldarrikapen handiak bihurtzen ari diren sentsazioa dugu. Lehen ere ez genuen ongizate estatuarekin bat egiten, baina gaur egun hori ere utopikoa dela dirudi.
Armentia ikastolan egin dute Talaia Feminista Unea, otsailaren 21ean. Argazkia: E. UGARTE/ ALEA
Feminismo antifaxista eraikitzeko beharraz ere mintzatu zarete Talaia Unean. Zer ezaugarri ditu?
M. I.: Badago joera global bat, gizon zurien gailentasunarena, erdigunea hartzen ari dena, eta horren aurrean ere borroka feminista antifaxista aktibatzeko beharra edo adostasuna dago. Egia da Euskal Herriko mugimendu feministak beti izan duela ezaugarri antifaxista, izan ere aurreko martxoaren 8an hori izan zen lelo nagusia. Ez da zeozer berria, baina iruditegiari dagokionez, ordea, borroka antifaxistaren inguruan hitz egiten baldin badugu, ez da kontuan hartzen mugimendu feminista edo ez da mugimendu feminista antifaxistatzat hartzen.
M.K.: Ikusten den antifaxismoa oso maskulinoa da adierazpenetan, baina berez gure feminismoaren esentzian antifaxismoa dago, gure borroka guztiak izan direlako antifaxistak. Halere, izen hori ez dugu erabili, antiarrazistak bezala identifikatu gara, transfeministak bezala…, eta argi dago feminista izan behar dela antifaxismoa, kaltetuenak disidenteak, transak, bollerak eta emakumeak direlako.
Euskal Herrian beste toki batzuetan baino zailagoa da faxismoa hedatzea?
M.I.: Europa mailako hauteskundeei begiratzen baldin badiegu, kuantifikatu dezakegu bozetan zer ordezkaritza daukaten, baina ez da bakarrik eskuin muturrak, Voxek edo ordezkaritza konkretu batek izan dezakeen boto kopurua, baizik eta faxismoaren hedapena nondik ematen den eta horren aurka egunerokoan nola artikulatzen garen eremu guztietatik. Mundu hau eraldatu nahi dugun kolektibo guztien artean ere estrategia sozial eraldatzaileak egitea eremu ezberdinetan, ideia faxista eta erreakzionarioak zabaltzen ari diren honetan, eta feminismotik ere borroka horretan kokatzea.
"Gizon zurien supremazismoa erdigunean jartzen ari da"
Maddi Isasi, Talaia Feminista
Faxismoaren kontrako txertorik ez dugu Euskal Herrian?
M. K.: Immunitatearen ideia alboratu behar dugu, eraman gaitzakeelako nolabait paralisira eta borroka antifaxista ez artikulatzera. Eskuineko oldarraldiaz, faxismoaren globalizazioaz ez gaude salbu. Batzuk uler dezakete Euskal Herriak bere berezitasunak dituela, eta hori aitortu dezakegu. Ukaezina da batzuk baditugula, mobilizazio sozial emantzipatzaile eta ezkertiarrak egon direlako beste leku batzuetan eman ez direnak, baina horrek ez du esan nahi salbu gaudenik, eta ez da gauza bera faxismoa Argentinan, Polonian edo Euskal Herrian. Ondo ezagutu behar da ongi jakiteko nola aurre egin. Gakoetako bat da faxismoa berrezaugarritzen ari dela, eta unean unean hartzen dituela ezaugarri konkretu batzuk. Horregatik erreakzio faxistaren inguruan hitz egiten dugunean ere mugarritu behar dugu, faxismoa dena bada, ezer ez delako.
Nondik ematen ari da faxismoaren hedapena gure artean?
M.I.: Parafernalia instituzionalaren alderdi politikoetatik aparte, ikusi behar dugu nola barneratzen diren ideia faxista horiek. Krisi testuinguruetan ematen da eremu ezberdinetatik joera faxista daukaten ideien sustapena. Subjektu purua, esentziala, gizonen gailentasunaren inguruko ideia hori nahita edo nahi gabe erreproduzitzen ari da Euskal Herrian. Azkenengo hilabeteetan, esate baterako, ikusi dugu abertzaletasunetik nazio baztertzailearen joera bat dagoela, kanpotik datorrena gure nazio identitatea ezabatzera datorren mezua, edo gure identitate nazionala arriskuan jartzen duela, eta zuzenean mezu arrazistak zabaltzen dira. Halaber, klasearen defentsa unibertsal horretatik ematen da, klase esentzialismotik. Langile klase bat unibertsaltzat hartzeko joera dago, berriro erdigunean jartzen da bakarrik gizon zuria buzoarekin, eta horrek ekartzen du azpiratutako edo sistemak baztertutako subjektuen ezabatzea.
Feminismotik ere antzeman duzue faxismoaren zabalpena?
Feminismotik emakume puruaren esentzialismoa zabaltzen ari dira, eta beraz, transbaztertzaileak eta transfoboak diren mezuak zabaltzen dira. Euskal Herria ez dago salbu. Agian ordezkaritza politikoari dagokionez ez da horrenbeste ikusten, baina horrek ez du esan nahi errelatoan edo kalean ez dagoenik. Adi egon behar dugu. Diagnostiko egokiak egitea da funtsezkoa, eta, baita ere, borroka antifaxista feminista izatea.
Zer lotura ikusten duzue faxismoaren eta gaur egun dagoen erreakzio patriarkalaren artean?
M. K.: Elkar lotutako bi errealitate dira, baina nik uste dut bakoitza fenomeno ezberdin gisa aztertu behar dela. Ezin ditugu berdindu. Argi dago alde batetik prekarizazio prozesuarekin lotuta dagoela gizonen erreakzioa; gero eta prekarizazio handiagoa, gero eta erreakzio handiagoa. Eta, aldi berean, feminismoari esker emakumeek azken hamarkadetan emandako aurrerapausoak direla eta argi dago gizonek euren pribilegioen parte txiki bat bada ere galdu dutela edo ikusten dutela galtzen ari direla, eta hor dago erreakzio bat. Erreakzio hori eskuinean zein ezkerrean ari da gertatzen, nahiz eta modu ezberdinean izan. Eta gizonen erreakzio patriarkalak ere isla bat dauka Euskal Herrian, ez garelako irla bat.
Hirugarren ardatz baten inguruan gogoeta egin duzue Talaia Feminista Unea topaketan. Subiranotasuna galtzen ari garela diozue. Zergatik?
M.K.: Konstatazio bat da. Testuinguru globala argia da: eskuin muturreko mugimenduen gorakada, eta naziorik gabeko herriak edo gurea bezalako herriak egoera ahulean. Horregatik esaten dugu subiranotasuna galtzen ari garela, gauza orokorra dela, eta badirudiela gaur egun gailentzen ari direla inpunitatea eta indarraren legea, eta gainera hori normalizatzen ari dela.
Zer ekarpen egin dezake feminismo subiranistak testuinguru horretan?
M.K.: Guk euskal estatu feminista bat nahi dugu, horretarako trantsizio bat nahi dugu, eta nazio aitortza. Hori ez dugu baztertzen, ez dugu ukatzen. Baina esaten dugu, ikuspegi feminista batetik, guk ere nahi dugula subiranotasuna gure gorputzen eta gure lurraldeen gainean.
M. I.: Nazioarteko testuingurua oso kontrakoa dela kontuan hartuta, batez ere galdera asko ditugu mahai gainean. Adostasunak erdietsi behar ditugu, eta burujabetza prozesuen inguruan pluralean hitz egin: elikaduraz, etxebizitzaz, energia burujabetzaz... Burujabetzaren inguruan hitz egiten dugunean, materiala ere kontuan hartu behar dugu; prozesu txikiak eta handiak uztartu eta lotuta egon behar dira. Guretzat funtsezko tresna da burujabetza, eta gogoetarako espazioen beharra.
Faxismoa azaltzeko mugarritu egin behar dugu; dena bada, ezer ez da"
Monika Plazaola, Talaia Feminista
Gogoetarako espazio bezala definitu duzue Talaia Feminista. Zer da zehazki?
M.K.: Talaia ez da eragile feminista bat, hori argi dago, baizik eta gogoetak partekatzeko gunea, aliantza espazio bat. Urtean zehar hainbat aldiz elkartzen gara gogoeta egiteko eta estrategikoak diren gaien inguruan modu sakonago batean mintzatzeko. Espazio malgua da. Ikusten badugu ildo bat aztertu beharrekoa dela, aztertu egiten da, eta asmoa da ondoren kide bakoitzak gogoeta horiek partekatzea. Talaia Unea, berriz, bilkura da, azken momentua, baina hori baino lehen urtean zehar hainbat espazio egon dira gai zehatzak lantzeko eta zirriborro bat egiteko; espazioak sortu dira, beti irekiak, nahi duenak parte hartzeko. Talaia Unean denok biltzen gara, eta gonbidatzen ditugu eremu desberdinetako pertsonak gai honen inguruan ekarpenak egiteko; adostasunak, desadostasunak, ideiak mahai gainean jartzeko.
M. I: Txostenak aurkezten dituen subjektu bat baino, aliantza espazio bat da, Euskal Herriko trantsizio feminista horretan nolabait konpromisoa hartzen dugunok sortzen dugun aliantza. Aurten, Talaia Unean Euskal Herriko toki ezberdinetako ehun bat pertsona bildu gara, eta ideia da urteko gertakari ezberdinak, kasu honetan aipatu ditugun hiru ardatzak, emakumeengan eta jendarte feminista eraikitzeko bidean izan duten inpaktuaren inguruan gogoetatzea.
Zeintzuk dira Talaiaren helburuak?
M.K.: Helburu nagusia da esatea: euskal estatu feminista bat nahi dugu. Hori da batzen gaituena. Askotariko emakumeak gara, disidenteak, feministak, independentistak edota subiranistak. Gure hasierako hausnarketa edo abiapuntua honakoa izan zen: Euskal Herrian nola gaude? Trantsizio feminista bat egin beharko dugu, euskal estatu feminista hori lortzeko, eta nola gaude transizio horri dagokionez? Norabide onean gaude? Hori urteko gertakarien edo gai nagusien gaineko hausnarketa kolektiboa bultzatuta zedarritzen dugu, eta hori askotariko eragile politiko, sindikal eta sozialekin partekatzen dugu, gure helburua delako feminismotik egiten dugun hausnarketa hori interpelazio bat izatea.